اشاره: در این شماره از نشریه انجمن علمی دانشجویی گروه زمین شناسی دانشگاه زنجان، افتخار داشتیم با یکی از پژوهشگران برجسته حوزه علوم زمین و چینه‌ فسیل، جناب آقای دکتر مجید میرزایی عطاآبادی، گفت‌وگویی داشته باشیم. ایشان با سال‌ها تجربه تحقیقاتی، سهم شایانی در شناخت و فهم تاریخ زمین و تغییرات زیستی گذشته داشته‌اند. در ادامه، ایشان به سوالات ما پاسخ داده‌اند تا ضمن آشنایی بیشتر با این حوزه علمی، به درک بهتری از اهمیت و چالش‌های آن برسیم.

سوال: جناب آقای دکتر، چه شد که به حوزه چینه‌فسیل و علوم زمین علاقه‌مند شدید و انگیزه‌تان برای ادامه تحقیق در این زمینه چه بود؟

علاقه مندی من به فسیل ها و دیرینه شناسی از ترم دوم تحصیلات کارشناسی و کلاس های درس زمین شناسی تاریخی شروع شد. در این کلاس ها که توسط مرحوم دکتر جعفریان از اساتید برجسته دیرینه شناسی کشور ارائه می گردید با فسیل ها و چینه ها و ... آشنا شدم. این آشنایی اشتیاق فراوانی در من پدید آورد و از همان زمان تصمیم به ادامه تحصیل در این گرایش گرفتم. از آنجایی که از فسیل های مهره داران ایران (مانند دایناسورها) نیز اطلاعات بسیار کمی وجود داشت و این فسیل ها در کشور تقریبا ناشناخته بودند علاقمند شدم که در این حوضه مطالعه و پژوهش نمایم. البته دانستن زبان خارجی و برخی کشفیات در این زمان نیز در موفقیت بنده بسیار تاثیر گذار بود.

سوال: لطفاً درباره تحصیلات خود بفرمایید. شما در کدام دانشگاه‌ها تحصیل کرده‌اید و چه تجربیاتی از دوران تحصیل خود دارید؟

تحصیلات کارشناسی و ارشد من در دانشگاه اصفهان بوده و دوره دکتری را نیز در دانشگاه هلسینکی فنلاند گذرانده ام. گروه زمین شناسی دانشگاه اصفهان یکی از مراکز اصلی و مادر در آموزش عالی کشور است (با قدمت 60 ساله) از اینرو امکانات مناسب (مانند تعداد زیادی میکروسکوپ و ....) و اساتید بسیار برجسته (که عمدتا تحصیلات خارج کشور داشتند) در اختیار داشتیم که موجب پیشرفت بنده و امثال بنده شدند. کشور فنلاند هم با آنکه در عمل کشوری بدون فسیل می باشد (تنها فسیل های آن تعداد اندکی استخوان ماموت است که در انتهای عصر یخبندان از قطعات جدا شده زمین های یخزده قطبی به این سرزمین حمل شده است) ولی با همت اساتید برجسته ای چون بیورن کورتن و شاگردش میکائیل فورتلیوس (استاد راهنمای بنده) عرصه های جدیدی از مطالعات دیرینه شناسی آماری را در کنار روش های سنتی توسعه دادند و توانسته اند سری در میان سرها بر آورند. البته این دانشگاه در زمینه مطالعات سنگ شناسی در سپرهای پرکامبرین نیز بسیار پیشرو بوده است.
سوال: چه عواملی باعث شد که شما به تحصیلات خود ادامه دهید و در نهایت به عنوان استاد در دانشگاه مشغول به کار شوید؟

علاقمندی به فسیل ها و مخصوصا فسیل مهره داران باعث شد تا نا گریز از تحصیلات تکمیلی باشم. چون در مقطع کارشناسی عملا در این زمینه چیزی فرا نگرفته بودم. از طرفی نبود استاد متخصص در این گرایش نیز باعث شد تا به دنبال تحصیل در خارج از کشور باشم. از آنجایی که این گرایش کاملا علمی است در عمل شانسی بجز مراکز آکادمیک دانشگاهی برای کاریابی وجود ندارد.
اهمیت مطالعه چینه‌فسیل‌ها در فهم تاریخ زمین و تغییرات زیستی چیست و چه کاربردهایی در دنیای امروز دارند؟

اطلاعات ما از تاریخ زمین بطور عمده از زمان فراوانی موجودات زنده در آن میسر شده است. لذا هر چه بیشتر با این موجودات فسیلی آشنا شویم و بهتر و بیشتر آنها را مطالعه کنیم و اطلاعاتی پیرامون محیط زیست و تکامل آنها بدست آوریم دانش ما از گذشته زمین بیشتر می گردد. درک بهتر ما از گذشته زمین هم بطور مستقیم و غیر مستقیم کاربردهای علمی و عملی برای ما در بر خواهد داشت. چینه ها و فسیل ها عمدتا در اکتشاف و استخراج مواد هیدروکربنی و برخی ذخایر معدنی رسوبی نقش مهمی دارند. آشنایی ما با تغییرات محیطی گذشته زمین از طریق موجودات فسیلی می تواند در زمان کنونی که زمین در حال تغییرات اقلیمی است راهگشا باشد. در واقع می توانیم آینده تغییرات اقلیمی را بر اساس تغییرات مشابه دوران های گذشته شناسایی کنیم.
سوال: چه چالش‌هایی در تحقیقات این حوزه با آن مواجه بوده‌اید و چگونه بر آن‌ها غلبه کرده‌اید؟

مهمترین چالش در دیرینه شناسی مهره داران کمبود فسیل های این موجودات است بویِژه در نقاطی مثل ایران که کاوش های اندکی در آن صورت گرفته است. با این حال تجربه نشان داده که جوینده یابنده است. زمانی تصور میشد آثار و بقایای دایناسورها در ایران اندک باشد ولی امروزه می دانیم که این موجودات بسیار بیشتر از تصور در ایران نیز وجود داشته اند. در مورد دیگر فسیل های مهره داران نیز همینطور. در سالیان اخیر گسترش فعالیت های علمی و عمرانی و افزایش علاقمندان به این حوضه باعث شده که شاهد کشفیات تازه نسبتا زیادی باشیم. البته و متاسفانه امکان مطالعات پیشرفته در کشور وجود ندارد و در این زمینه نیاز به همکاری های بین المللی و نیز گسترش امکانات داخلی هستیم.
سوال: نقش فناوری‌های نوین، مانند تصویربرداری و مدل‌سازی سه‌بعدی، در پیشرفت‌های اخیر این علم چیست؟

به نظر می رسد آینده دیرینه شناسی با فناوری های نوین گره خورده باشد. امروزه بسیاری از فسیل ها با روش های جدید تصویر برداری و اسکن شده و سپس این داده ها پردازش می شوند تا ناشناخته های آنها آشکار شوند. این روش ها باعث شده نکات جالب جدیدی از فسیل هایی که قرن ها در اختیار ما بود بدست آوریم. امروزه بسیاری از فسیل ها را می توان بدون جدا کردن از رسوبات با مدل سازی سه بعدی بدست آمده از اسکن مطالعه نمود.
سوال: تاثیر تحقیقات شما و همکارانتان بر درک ما از دوران‌های جغرافیایی و زیستی گذشته چه بوده است؟

تحقیقات بنده و همکاران بر شناخت موجودات ما قبل تاریخ ایران و محیط زیست آنها متمرکز می باشد. این تحقیقات نشان داده که مثلا در 7-8 میلیون سال پیش شمال غرب و غرب ایران زیستگاه موجودات مهره دار فراوانی بوده است. موجوداتی که نمونه های مشابه امروزی آنها در دشت های شرق آفریقا زندگی می کنند و اغلب آنها را در فیلم های مستند حیات وحش مشاهده می کنیم. نمونه های مشابه این موجودات در میوسن پسین علاوه بر آفریقا در بسیاری نقاط اوراسیا مانند چین و آسیای مرکزی، شمال غرب و غرب ایران، ترکیه ، یونان و اسپانیا زندگی می کردند. در واقع در آن زمان چیزی شبیه ساوانای امروزی آفریقا گسترشی اوراسیایی داشت.
سوال: چه توصیه‌ای به دانشجویان و پژوهشگرانی که می‌خواهند وارد حوزه چینه‌فسیل شوند، دارید؟

در ابتدا توصیه من به دانشجویان آنست که علاقمندی خود را دنبال نمایند و نگران آینده نباشند به قول بعضی بزرگان اگر در زمینه مورد علاقه متخصص و برجسته شوید کار به سراغ شما خواهد آمد و لازم نیست دنبال آن بگردید! در زمینه چینه و فسیل نیز علاقمندان هم می توانند در عرصه های کاربردی این دانش وارد شوند که در آن صورت باید وارد حوضه نفت و گاز شوند و یا بر جنبه های علمی و محض این دانش تمرکز کنند که در گسترش مرزهای دانش نقش بسزایی دارد و در محیط های آکادمیک می توانند مشغول کار شوند.
سوال: آینده حوزه چینه‌فسیل و مطالعات زمین‌شناسی در ایران را چگونه می‌بینید و چه فرصت‌هایی برای پژوهش‌های نوین وجود دارد؟

متاسفانه آینده این حوزه و نیز بسیاری از دیگر رشته های علمی چندان درخشان نیست. بدلیل عدم توجه به رشته های علمی که کارکرد اصلی آنها تولید علم جدید است این رشته و بسیاری رشته ها و گرایش های دیگر در خطر قرار دارند. اگر به گسترش علم و دانش توجه نکنیم و فقط دنبال رشته های دارای کارکرد اقتصادی باشیم در عمل بسیاری از گرایش ها افت فاحشی کرده و اگر منقرض نشوند با حداقل افراد به حیات خود ادامه خواهند داد. راه چاره آنست که کار پژوهش و تولید علم و گسترش مرزهای دانش هم مانند بسیاری از کشورهای دیگر خود یک شغل در نظر گرفته شود و بودجه های عمومی و دولتی کشور بدان ها تعلق گیرد و علوم کاربردی و اقتصادی از منابع بخش خصوصی و صنعت استفاده نمایند در اینصورت می توان به حیات رشته های علمی محض امیدوار بود. باتوجه به استفاده از روش های نوین تصویربرداری در دیرینه شناسی و نیز امکان استفاده از هوش مصنوعی در مطالعات دیرینه شناسی قطعا در این زمینه فرصت های بسیاری برای پژوهش های نوین می باشد مخصوصا در نقاطی مانند ایران که در بسیاری عرصه ها عملا کاری صورت نگرفته است.